پاشماوه‌ی به ‌به‌ردبووی ئاژه‌ڵێکی ته‌مه‌ن ٤٧ ملیۆن ساڵه, چه‌سپاندنی (سوڕی گه‌شه‌ی توخمه‌کان Evolution )

دین به‌ره‌و له‌ناوچوون، لێكۆڵه‌ران به‌هۆی دۆزینه‌وه‌ی پاشماوه‌ی به ‌به‌ردبووی ئاژه‌ڵێکی ته‌مه‌ن ٤٧ ملیۆن ساڵه، ئێستا ده‌توانن (سوڕی گه‌شه‌ی توخمه‌کان Evolution ) ڕوون بکه‌نه‌وه‌. چه‌شنی نوێ به ‌نێوی (Darwinius masillae)، به‌ نازناوی ئیدا.



ئه‌وه‌ ئیدایه‌، ته‌مه‌ن ٤٧ ملیۆن ساڵه، ئاسه‌واری به‌ به‌ردبووه، به‌ڵگه‌یه‌کی باش پارێزراوه، به پێی گوته‌ی لێکۆڵه‌ران له زانکۆی ئۆسلۆ، پاشماوه‌ی به ‌به‌ردبووی ئیدا زیاتر بیرۆکه‌کانی زانا چارلس داروین ده‌سه‌لمێنێ. ئه‌و پاشماوه‌ گرنگه‌ ده‌بێته‌ هۆی زیاتر ڕوونکردنه‌وه‌ی زانستیانه بکرێ بۆ شێوازی هاتنه‌کایه‌وه‌ی مرۆڤی ئێستا.

پاشماوه‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵه‌ زۆر باش پارێزراوه‌، ته‌نهانه‌ت دواخواردنی ئه‌و ئاژه‌ڵه‌ش ده‌زانرێ، چیی خواردووه.
جاران ئه‌گه‌ر که‌موکوڕییه‌ک له بیرۆکه‌ی چارلس داروین هه‌بووبێ، بۆ گه‌شه‌ی توخمه‌کان و دروستبوونی چه‌شنی نوێ، ئه‌وه‌ دوای لێکۆڵینه‌وه‌ی له پاشماوه‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵه‌ که‌موکوڕییه‌ک نه‌ماوه. بۆیه‌ ئه‌م هه‌واڵه له زۆربه‌ی مێدیاکانی جیهان باسی لێوه‌ ده‌کرێ.
لێکۆله‌ران ده‌لێن ئیدا گرنگرین ئاسه‌واری مێژووییه که مرۆڤ ده‌توانێ وه‌ڵامی زۆر له پرسیاره‌کانی پێ بداته‌وه‌.

پاشماوه‌ی به ‌به‌ردبووه‌که‌ ٦٠ سانتی مه‌تره. له ساڵی ١٩٨٣، ٢٥ ساڵ به‌ر له ئێستا، له فرانکفۆرت له ئه‌ڵمانیه دۆزرایه‌وه‌، به‌ڵام له‌و کاته‌دا بایه‌خی زۆر پێ نه‌دار. ١٤ ساڵ دواتر له‌لایه‌ن مۆزه‌خانه‌‌یه‌ک ده‌کڕدرێت و دوای زۆر تاقیکاری، ئه‌نجامی لێکۆڵینه‌وه‌کان ئاشکرا کران. ئیدا، نیوه‌ی مرۆڤه، ده‌سته‌کانی له مرۆڤ ده‌چن، په‌نجه‌کانی ده‌ستی، نینۆک له جیاتی چڕنووک. ئیدا، کۆنترین ئه‌ژدادی مرۆڤه.

ئاشکراکردنی ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌ گرنگه به ‌درۆخستنه‌وه‌ی ته‌واوی دینه‌کانه، به درۆخستنه‌وه‌ی ته‌واو ئه‌و بیرۆکه‌ ناڕاسته‌یه‌ که زینده‌وه‌ران دروستکراوی خودا بن.



سه‌رچاوه‌ی ئه‌و هه‌واڵه، بی بی سی (BBC)
http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8057465.stm





ئیدا ئه‌ڵقه‌ی نێوان مرۆڤ و مه‌یمون.
ئه‌و ئێسقانه‌ی ئیدا، ته‌مه‌ن ٤٧ ملیۆن ساڵه‌، په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی نێوان مرۆڤ و مه‌یمون ئاشکرا ده‌کات. ئه‌و ئاسه‌واره‌ به‌ به‌ردبووه‌ له مۆزه‌خانه‌ له ئۆسلۆ له ژێر لێکۆڵینه‌وه‌دایه. ئه‌و پاشماوه‌ مێژووییه له باشووری فرانکفۆرت له ئه‌ڵمانیا دۆزراوه‌ته‌وه‌.
لێکۆڵه‌ر (Jørn Hurum) بۆ ماوه‌ی ١٠ ساڵ لێکۆڵینه‌وه‌ی زۆر ڵه‌سه‌ر ئه‌م پاشماوه‌ به‌ به‌ردبووه‌ی ئیدا کردووه. ئێستا تیمی لێکۆڵه‌ر ئه‌نجامی لێکۆڵینه‌وه‌کانیان ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌‌ست، هه‌ره‌ها ئاماژه‌ش ده‌که‌ن، ئه‌و پاشماوه‌، ئه‌قڵه‌یه‌کی گرنگه‌ له نێوان مرۆڤ و مه‌یمون، که پێشتر وه‌ها ڕوون نه‌زانرابوو.
لێکۆڵه‌ر (Jørn Hurum) بۆ که‌ناڵی (ئه‌ی بی سی ABC )لێدوانی‌داوه‌ ( وه‌ک ئه‌وه‌ وایه که‌شتیه‌که‌ی نوح، دۆزرابێته‌وه. ئه‌و پاشماوه‌ به‌ به‌ردبووه، فوسیله‌، له سه‌د ساڵه‌ی داهاتو له کتێبه‌کانی فێربوون ده‌کێشرێته‌وه‌ ).
ئیدا له مه‌یمون و له مرۆڤه، ده‌دانه‌کانی پێشه‌وه‌ی، شێوه‌ی پێی، جومگه‌کانی پێی له پیی مرۆڤن.
ماوه‌ته‌وه‌ بپرسین، پاشماوه‌‌یه‌کی گرنگ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌نگی داوه‌ته‌وه‌، له ده‌ستی لێکۆڵه‌راندایه، به‌رده‌وام زیاتر لێکۆڵینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کرێ، ئایه چیی پرسیارێک لای تۆی مرۆڤ دروست ده‌کات؟










بۆ زانیاری زیاتر لێره‌ بخوێننه‌وه‌.
١- http://www.revealingthelink.com/who-is-ida/idas-anatomy

٢- http://www.aftonbladet.se/nyheter/article5183848.ab

ئاماده‌کردنی بۆ دواڕۆژی چه‌پی سه‌ربه‌خۆ: هه‌نگوین